kaustycznej. Na powietrzu rozpływa się, gdyż wchłania wilgoć, jest higroskopijny. Pobiera również dwutlenek węgla z powietrza.

Roztwór wodny wodorotlenku sodu ma właściwości zasadowe: jest w dotyku śliski, ma smak mydlany, barwi papierek lakmusowy na niebiesko, a fenoloftaleinę na buraczkowo. Z tego powodu wodorotlenek sodowy, jak i jego roztwór wodny nazywają zasadą sodową.

Wodorotlenek potasowy ma właściwości bardzo podobne do wodorotlenku sodowego, nazywają go też zasadą potasową. Roztwory mocnych zasad noszą też nazwę ługów żrących lub alkaliów.

Ogólnie zasadami nazywamy związki, których cząsteczki składają się z atomu metalu i grup wodorotlenowych, a ich roztwory wodne barwią papierek lakmusowy na niebiesko, a fenoloftaleinę na buraczkowo. Zasady sodowa i potasowa działają silnie żrąco na ciała organiczne. Rozkładają i niszczą wełnę, jedwab, a także włókno sztuczne — dlatego wyżerają w tkaninach dziury; najodpor-niejsza jest bawełna. Niszczą też drewno, papier i bibułę, np. kartka papieru zwilżona ługiem żółknie i kruszy się po wyschnięciu. Do sączenia stężonych roztworów tych zasad używa się zamiast bibuły waty szklanej lub azbestu. Charakterystyczną cechą zasady sodowej i potasowej jest żrące działanie na skórę. Palce zwilżone roztworem zasady są śliskie dlatego, że rozmiękcza ona i niszczy naskórek. Podczas doświadczeń z ługami żrącymi należy zachować ostrożność, zwłaszcza chronić oczy.

Właściwości żrące posiada także zasada wapniowa — dlatego wapno używane jest do dezynfekcji, gdyż niszczy komórki bakterii lub grzybków.

Zasady sodowa i potasowa mają duże zastosowanie w przemyśle papierniczym i farbiarskim, do rafinacji nafty oraz do wyrobu mydła.

Nie wszystkie wodorotlenki metali są tak dobrze rozpuszczalne w wodzie i mają tak silne właściwości zasadowe, jak wodorotlenek sodu lub potasu. Wodorotlenek baru rozpuszcza się w wodzie już w mniejszym stopniu. Jeszcze słabiej rozpuszcza się w wodzie wodorotlenek wapnia.

Ćwiczenie 49. Sprawdź czy rozpuszczają się w wodzie: wodorotlenek miedziowy Cu(OH)2 i wodorotlenek glinu A1(OH)3. Możesz wymieszać je z wodą w probówce lub na małe ich ilości na szkiełku przenieść pałeczką lub rurką szklaną po parę kropli wody i rozmieszać z wodą.

94

Wodorotlenek miedziowy i wodorotlenek glinu nie rozpuszczają się, praktycznie biorąc, w wodzie. Można się o tym przekonać odparowując kroplę cieczy zlanej znad osadu.

Nierozpuszczalne w wodzie wodorotlenki metali wykazują także charakter zasadowy, lecz na ogół znacznie słabszy, niż wodorotlenki rozpuszczalne w wodzie.

Wiele wodorotlenków jest tak słabymi zasadami, że nie powoduje zmiany zabarwienia wskaźników; jednak ich charakter zasadowy ujawnia się w reakcjach chemicznych, co sprawdzimy na następnych lekcjach.

§ 36. Otrzymywanie wodorotlenków, czyli zasad

1. Zasada jako produkt działania tlenku metalu na wodą

Ćwiczenie 50. Bryłkę tlenku wapnia CaO (wapna palonego) umieść w parowniczce. Dolewaj po trochu wody tak, by za każdym razem wsiąkała w wapno, nie rozlewając się w parowniczce. Gdy wapno przestanie już wchłaniać wodę, przerwij jej dolewanie. Co obserwujesz po chwili ? Trochę otrzymanego wodorotlenku wapnia rozmieszaj w probówce z wodą, sprawdź smak i odczyn roztworu. Rozetrzyj trochę wilgotnego wodorotlenku wapnia między palcami.

W czasie łączenia się tlenku wapnia z wodą masa reagująca zwiększa wydatnie objętość i silnie się rozgrzewa.

Z tlenku wapnia otrzymujemy wodorotlenek wapnia w myśl

równania:

CaO

H2O->Ca(OH)2

Jest to reakcja egzotermiczna.

Otrzymany wodorotlenek wapnia tylko częściowo rozpuścił się w wodzie. Sprawdzono, że 1000 g nasyconego roztworu zawiera zaledwie około 2 g rozpuszczonego wodorotlenku wapnia. Otrzymany roztwór ma jednak typowe właściwości zasadowe — barwi fenoloftaleinę na buraczkowo i lakmus na niebiesko.

Proces otrzymywania wodorotlenku wapnia stosujemy bardzo często w życiu praktycznym, nazywamy go gaszeniem lub inaczej — lasowaniem wapna:

czyli:

wapno palone tlenek wapnia

woda -> wapno gaszone, woda -> wodorotlenek wapnia

95