Rozetrzyj miedzy palcami trochę roztworu. Jaki jest w dotyku? Przenieś p;ilcr/k;j szklaną kroplę roztworu na różowy i niebieski papierek lakmusowy. Który papierek zmienił barwę? Wpuść do probówki krople fciioloftaleiny. Co obserwujesz?

To samo doświadczenie przeprowadź wsypując do drugiej probówki szczyptę tlenku magnezu.

Roztwory wodne tlenków wapnia i magnezu są w dotyku śliskie, mają smak mydlany, barwią lakmus na niebiesko, a fenoloftaleinę na buraczkowo. Mówimy, że mają charakter zasadowy. Roztwór tlenków innych metali, np. sodu, potasu, baru, mają także charakter zasadowy, dlatego tlenki tych metali nazywamy tlenkami zasadowymi. Tlenki metali są zwykle substancjami stałymi, bez połysku metalicznego.

Znamy tlenki metali, które nie rozpuszczają się w wodzie, np. tlenki miedzi, tlenki żelaza.

Tlenki metali mają bardzo duże znaczenie gospodarcze. Z tlenków żelaza, ołowiu, cynku otrzymuje się żelazo, ołów, cynk. Tlenek wapnia, zwany wapnem palonym, ma olbrzymie zastosowanie w budownictwie. Tlenek magnezu, tzw. magnezja palona, ma zastosowanie w lecznictwie. Tlenek cynku, pod nazwą bieli cynkowej, używany jest do wyrobu białej farby olejnej i w lecznictwie.

Tlenki kwasmue

Ćwiczenie 46. Do cylindra zawierającego dwutlenek siarki i przykrytego płytką szklaną wlej trochę wody, wstrząśnij kilkakrotnie i po chwili: a) spróbuj, jaki jest smak roztworu, b) rozetrzyj kroplę roztworu w palcach, c) opuść kroplę roztworu na papierki lakmusowe: różowy i niebieski, a także wpuść kroplę fenoloftaleiny do roztworu. Sprawdź, gdzie następują zmiany barw.

To samo doświadczenie przeprowadź z pięciotlenkiem fosforu. Jaki smak mają otrzymane roztwory ? Czy są w dotyku śliskie ?

Dwutlenek siarki jest bezbarwnym gazem o ostrym zapachu. Pięcio-tlenek fosforu jest substancją stałą. Powstaje podczas spalania fosforu w postaci białego dymu, który osiada na dnie i ściankach naczynia, a następnie rozpływa się, gdyż chciwie wchłania wilgoć.

Roztwory wodne dwutlenku siarki, pięciotlenku fosforu i innych tlenków niemetali mają smak kwaśny, barwią papierek lakmusowy na różowo — mówimy, że mają charakter kwasowy. Tlenki te nazywamy tlenkami kwasowymi.

90

Prócz tlenków niemetali rozpuszczalnych w wodzie mamy tlenki niemetali nierozpuszczalne w wodzie, np. dwutlenek krzemu SiO2. Tlenki niemetali są gazami, cieczami lub substancjami stałymi. W technice otrzymujemy z nich kwasy.

Na podstawie przeprowadzonych doświadczeń dochodzimy do bardzo ciekawego spostrzeżenia: podziałowi pierwiastków na metale i niemetale odpowiada podział ich tlenków na zasadowe i kwasowe.

Na ogół charakterystyczną cechą chemiczną metali jest to, że tworzą tlenki zasadowe, a niemetali — że ich tlenki mają charakter kwasowy.

Charakter zasadowy lub 'kwasowy roztworu sprawdzamy za pomocą lakmusu lub fenoloftaleiny. Substancje te zmieniają zabarwienie w środowisku kwaśnym lub zasadowym — wskazują nam zatem, jaki jest jego odczyn, dlatego nazywamy je wskaźnikami lub indykatorami. O roztworach, które barwią lakmus na niebiesko, a fenoloftaleinę na buraczkowo, mówimy, że mają odczyn zasadowy. O roztworach, które barwią lakmus na różowo — że posiadają odczyn kwaśny. Fenoloftaleiny roztwory kwaśne nie barwią.

Lakmus jest barwnikiem otrzymywanym z porostów zbieranych na Wyspach Kanaryjskich i Azorskich. Papierki lakmusowe — to skrawki bibuły nasycone tym barwnikiem. Fenoloftaleina jest barwnikiem otrzymywanym syntetycznie; można sporządzać także papierki fenoloftaleinowe.

Sok modrej kapusty, fiołków lub czarnych jagód także zmienia zabarwienie w zależności od tego czy znajduje się w środowisku kwaśnym, czy zasadowym. Może więc być użyty jako wskaźnik.

Pytania:

1.   Wymień tlenki poznane na poprzednich lekcjach. Które zaliczysz do tlenków zasadowych, a które do tlenków kwasowych ?

2.   Podaj zasadniczą różnicę pomiędzy tlenkami metali a tlenkami niemetali.

3.   Jak rozpoznasz, z jakim tlenkiem masz do czynienia: kwasowym czy zasadowym ?

4.   Dlaczego modra kapusta podana na stół ma czerwoną barwę ?

5.   Jakie substancje nazywamy wskaźnikami ?

6.   Nazwij następujące tlenki niklu: NiO, Ni2O3.

7.   Napisz wzory tlenków pierwiastków o wartościowości I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, oznaczając ogólnie pierwiastek literą R.

91