f

Pokłady sołi kamiennej stanowią cenny surowiec, dlatego od niepamiętnych czasów człowiek dobywał sól z ziemi. W Polsce, gdzie sól występuje wzdłuż całego Podkarpacia, u stóp Sudetów, i na Kujawach od dawna wydobywano ją sposobem górniczym w kopalniach: Bochni i Wieliczce, a w wieku XIX ponadto w Inowrocławiu i Wapnie na Kujawach. W wielu miejscowościach obecność pokładów soli pod ziemią zdradzają słone źródła, solanki, które dały początek kąpieliskom leczniczym. Z solanek można też dobywać sól przez odparowanie dla celów spożywczych. W Ciechocinku dla odparowania naturalnej solanki zastosowano tężme, tj. wieże z chrustu, gdzie solanka zatęża się na wietrze, bez użycia paliwa. Następnie ogrzewa się taką zagęszczoną solankę w płaskich naczyniach (panwach) i otrzymuje się stałą sól, zwaną dawniej warzonką (od czynności warzenie — gotowanie w warze), a obecnie — solą kuchenną.

Zasoby soli kuchennej w Polsce wynoszą około 6 mld ton. Najdawniejsze zastosowanie soli — to dodatek do potraw oraz środek konserwujący produkty spożywcze, jak ryby, mięso, jarzyny. W strawie ludzi i zwierząt (zwłaszcza roślinożernych) sól odgrywa rolę nie tylko używki, tj. środka poprawiającego smak potrawy; ma ona również do spełnienia ważne funkcje w organizmie, w przemianie materii. Słony smak właściwy jest większości płynów fizjologicznych: słone są łzy, pot, krew. Jeśli przy pewnych stanach chorobowych, gdy nie można podawać wody doustnie, zachodzi potrzeba „napojenia" organizmu, wprowadza się do żył tzw. roztwór fizjologiczny, tj. wodę destylowaną zawierającą 9 g soli na litr. Gdy chcemy ugasić pragnienie wywołane upałem, wypoceniem organizmu, lepiej niż czysta woda zaspokoi je słaby roztwór soli, ogórek kiszony, zsiadłe mleko, żętyca (zsiadłe owcze mleko).

Jeszcze większe jest zużycie soli przez przemysł. W poprzednich lekcjach poznaliśmy sól jako surowiec chemiczny do produkcji wodorotlenku sodowego, przy czym jednocześnie otrzymuje się chlor, a ubocznie wodór. Będziemy się uczyć wkrótce o otrzymywaniu z soli kwasu solnego HC1 i siarczanu sodowego, później zaś — o otrzymywaniu sody i saletry sodowej. Spożycie soli w Polsce na głowę wynosi 7 kg rocznie.

W krajach, w których brak pokładów soli, otrzymuje się ją z solanek albo z wody morskiej, w której zawartość soli stanowi około 3%.

120

§ 50. Potas

(K, m. at. 39,10, wartościowość I)

Potas jest pierwiastkiem równie jak sód rozpowszechnionym, jego zawartość w skorupie ziemskiej wynosi 2,4%. Podobnie jak sód nie może występować w stanie wolnym z powodu wielkiej, większej nawet od sodu, aktywności chemicznej.

Potas wchodzi w skład takich minerałów, właściwych złożom solnym, jak: sylwin KC1, karnalit KCl-MgCl2-6H2O, kainit KCl-MgSO4-3H2O. Z nich sylwin kształtem kryształów jest zupełnie podobny do soli kamiennej. Poza tym potas jest składnikiem pospolitych minerałów skało-twórczych, jak skaleń i mika. Przy wietrzeniu skał związki potasu dostają się wraz ze związkami sodu do gleby.

Z gleby rośliny pobierają potas w stopniu większym niż sod. Dlatego już w wodach rzecznych występuje różnica w zawartości potasu i sodu: potasu jest trzykrotnie mniej niż sodu. W wodzie morskiej zawartość potasu jest jeszcze mniejsza, wynosi 1/33 zawartości sodu.

Przy odparowywaniu wody morskiej w jakimś odciętym od morza zbiorniku krystalizuje wpierw sól kamienna, później sole potasowe, które są lepiej rozpuszczalne. Jeżeli zdarzy się, że przed końcem krystalizacji odpłynie woda morska, wówczas sole potasowe nie osadzą się w ogóle. Częściej może się zdarzyć, że już osadzone sole potasowe, tworzące górne warstwy złoża solnego, zostają rozpuszczone i zmyte przez wody. Tym się tłumaczy, że w niewielu tylko złożach solnych spotykamy sole potasowe obok sodowych. Takie złoża występują w Związku Radzieckim w Solikamsku i w Kałuszu (Podkarpacie Wschodnie), w Polsce na Kujawach (w małych ilościach w Inowrocławiu i w Wapnie, w dużych — w Kłodawie). Złoża tego samego typu, co na Kujawach, występują w NRD.

Sole potasowe stosowane są jako nawozy sztuczne, dostarczające roślinom potasu, gdy gleba wskutek upraw poprzednich zubożała w ten pierwiastek.

Właściwości chemiczne potasu są zupełnie analogiczne do właściwości sodu. Chcąc porównać jego zachowanie się w powietrzu i w wodzie, wykonamy następujące ćwiczenia.

*Ćwiczenie 67. Wyjmujemy szczypcami potas z nafty, odkrawamy bardzo mały kawałeczek i obserwujemy przekrój potasu. Następnie,

121