lub koreczkiem ze szklaną zatyczką. Równo-ii. i.Mihouk^ razem z rurką na wadze, a następnie umieszczamy m \ |m,|,j/ciuu poziomym w statywie, wyjmujemy koreczek z rurki b (lul) zatyczkę z korka) i ogrzewamy powoli zasadowy węglan miedziowy. (!dy reakcja rozkładu dobiegnie do końca (zawartość probówki sczernieje), przerywamy ogrzewanie, a po ostygnięciu zamykamy rurkę b korkiem (lub korek zatyczką) i ponownie równoważymy całość.

Czy łączna masa probówki i rurki z produktami reakcji uległa zmianie ?

Ćwiczenie 8 *). Umieszczamy w szklanej kolbie kawałek białego fosforu wielkości łebka od zapałki na łyżce do spalań i zamykamy kolbę szczelnie korkiem, przez który przechodzi łyżka. Łyżkę umieszczamy parę centymetrów ponad dnem kolby, które uprzednio pokryliśmy suchym piaskiem. Po zważeniu kolby umieszczamy ją w statywie i podgrzewamy b. lekko jej dno, aż fosfor się zapali. Powstaną białe dymy pięciotlenku fosforu. Po reakcji zważymy kolbę ponownie. Czy masa kolby uległa zmianie ?

Doświadczenia powyższe i wiele innych pozwalają stwierdzić podstawowe prawo przyrody, zwane prawem zachowania masy. Brzmi ono: masa substancji biorących udział w reakcjach chemicznych jest zawsze równa masie substancji otrzymanych w wyniku reakcji. A więc masa substancji podczas przemian chemicznych nie ulega zmianie.

Prawo zachowania masy odkrył w 1748 r. genialny rosyjski uczony Michał Łomonosow (rys. 9) **). Doświadczenie swe oparł na pomiarach ilościowych po raz pierwszy w historii badań chemicznych używając wagi. Ogrzewał on w zatopionym naczyniu szklanym metal z powietrzem i sprawdził, że masa naczynia po reakcji nie uległa zmianie. Ponieważ było wiadomo, że metale ogrzewane w powietrzu przybierają

*) Ćwiczenia oznaczone gwiazdką powinny być wykonane przez nauczyciela ze względu na bezpieczeństwo uczniów.

**) Michał Łomonosow, jeden z największych badaczy przyrody, urodził się w roku 1711 jako syn ubogiego rybaka. Naukę rozpoczął dopiero w roku 1730 w Moskwie; następnie studiował w Marburgu i Fryburgu chemię i metalurgię. Po powrocie do kraju zbudował pierwsze laboratorium chemiczne w Rosji. Prace jego dotyczą prawie wszystkich dziedzin fizyki i chemii. Jako zbyt nowatorskie, nie były w tych czasach zrozumiane. Ogłoszono je dopiero w roku 1904. Łomonosow był jednocześnie poetą i działaczem oświatowym. Zmarł w roku 1765.

18

na wadze, Łomonosow wywnioskował, że metal zyskuje na wadze tyle, ile traci powietrze.

„Wszystkie przemiany zachodzące w przyrodzie mają tę właściwość, że tyle masy doda się drugiemu ciału, ile masy odejmie się od jednego ciała; jeżeli więc gdzieś ubędzie trochę materii, to powiększy się jej ilość w innym miejscu" — pisze Łomonosow.

W kilkanaście lat później: prawo zachowania masy sfor- %*•< mułował i ogłosił Antoni Wa- V wrzyniec Lavoisier (czytaj: La-wuazje). Lavoisier tak obmyślił,.' swoje doświadczenia, że nie-, zbicie udowodnił prawo za- „ chowania masy.

Utleniał rtęć w zamkniętych ' naczyniach z powietrzem, a na-j stępnie przeprowadzał rozkład otrzymanego tlenku rtęciowego. Mierząc objętość powietrza i tlenu ustalił, że przy rozkładzie wydzieliło się dokładnie tyle tlenu,'

ile go ubyło Z powietrza podczas            Rys. 9. Michał Łomonosow

powstawania tlenku rtęciowego.

Prawo zachowania masy zostało sprawdzone później wielokrotnie przez bardzo dokładne pomiary. Jest ono zasadniczym prawem całej przyrody. Wynika z niego, że materia nie może powstać z niczego ani nie może zginąć, chociaż wiecznie ulega przemianom.

W praktyce, opierając się na prawie zachowania masy, możemy obliczyć, ile otrzymamy danej substancji na skutek przemiany chemicznej, jeżeli wiemy, ile substancji użyliśmy do reakcji.

Dlaczego wszystkie przemiany chemiczne podlegają prawu zachowania masy ? Objaśnia to nam teoria atomistyczno-cząsteczkowa. Podczas reakcji chemicznych różne atomy łączą się lub rozdzielają, tworząc cząsteczki substancji o innych właściwościach.

Przed reakcją i po reakcji pozostają te same atomy, nie powstają żadne nowe ani nie giną dawne, ulegają tylko przegrupowaniom. Nic dziwnego, że łączna masa substancji reagujących nie może się zmienić.

19