W tablicy na str. 159 podane są masy atomowe najczęściej spotykanych pierwiastków. Atom wodoru jest najlżejszy spośród atomów, dlatego masy atomowe wszystkich pierwiastków wyrażają się liczbami większymi od 1. Jak widać, masy atomowe większości pierwiastków wyrażone są liczbami niecałkowitymi. W obliczeniach chemicznych posługiwać się będziemy liczbami zaokrąglonymi do całości lub do pierwszego znaku po przecinku.

Pytania:

1.  Wyszukaj w tablicy na stronie 159 i wypisz w zeszycie w zaokrągleniu do całości masy atomowe azotu, siarki, fosforu, glinu, krzemu, sodu, potasu.

2.  Ile razy atom siarki waży więcej od: a) atomu wodoru, b) atomu tlenu, c) atomu węgla ?

3.  Oblicz masę cząsteczkową: a) tlenku azotu, b) tlenku węgla, c) tlenku żelaza, jeżeli wiadomo, że w skład każdej z tych cząsteczek wchodzi jeden atom tlenu i jeden atom drugiego pierwiastka.

4.  Czy można użyć wyrażeń: atomy tlenku azotu ? atomy rtęci ?

§ 4. Pierwiastek a związek chemiczny

Większość substancji spotykanych w przyrodzie posiada cząsteczki składające się z niewielu różnych rodzajów atomów.

Woda na przykład ma cząsteczki złożone z atomów tlenu i wodoru, dwutlenek węgla — cząsteczki złożone z atomów węgla i tlenu.

Substancję, której cząsteczki złożone są z atomów różnego rodzaju, nazywamy związkiem chemicznym (lub substancją złożoną).

Istnieją substancje, których cząsteczki składają się tylko z jednego rodzaju atomów. Siarka na przykład składa się tylko z atomów siarki, tlen — z atomów tlenu.

Substancję składającą się z atomów jednego rodzaju nazywamy pierwiastkiem.

Do pierwiastków zaliczamy na przykład tlen, wodór, żelazo, siarkę, węgiel. Znamy ponad 100 pierwiastków. Niewiele spośród nich występuje w przyrodzie w stanie wolnym, czyli rodzimym, większość spotyka się w postaci związków z innymi pierwiastkami.

Niewielka liczba pierwiastków wchodzi w skład olbrzymiej ilości substancji chemicznych. Tlen na przykład występuje w stanie wolnym

10

w powietrzu, a także jest składnikiem wody, piasku, szkła, saletry, cukru, sody i bardzo wielu innych związków. Wodór wchodzi w skład wody, kwasów, nafty, eteru, tłuszczów itp.

Podczas przemian chemicznych związek chemiczny może być rozłożony na pierwiastki.

Pierwiastka nie można już rozłożyć na substancje prostsze drogą przemian chemicznych.

Atom każdego pierwiastka oznaczamy symbolem, który jest pierwszą (dużą) literą międzynarodowej nazwy tego pierwiastka (często pochodzącej z łaciny lub z języka greckiego). Na przykład: atom tlenu oznaczamy symbolem O od oxygenium *) „ azotu ,,               ,,         N ,, nitrogenium

,, siarki „                „          S „ sulphur **)

„ żelaza „               ,,         Fe ,, ferrum

Jeżeli nazwy dwu lub więcej pierwiastków zaczynają się od tej samej litery, to dla ich odróżnienia dodajemy do pierwszej drugą charakterystyczną literę.

Symbol atomu wodoru jest H — od hydrogenium ,,          ,, helu ,, He — ,, helium

rtęci „ Hg —„ hydrargyrum

Jak wiadomo, pierwsze symbole chemiczne wprowadził Dalton, oznaczając atomy pierwiastków i ich masy za pomocą kółek z odpowiednimi znakami (patrz str. 7). Symbole chemiczne używane obecnie wprowadził uczony szwedzki J. Berzelius w r. 1815.

Symbol chemiczny pierwiastka oznacza jednocześnie określoną liczbę jednostek wagowych tego pierwiastka. Pisząc symbol H atomu wodoru, najlżejszego z pierwiastków, wiemy jednocześnie, że przedstawia on jedną, niezmiernie małą jednostkę wagową. Symbol O wyraża jeden atom tlenu, a więc jednocześnie 16 takich maleńkich jednostek wagowych.

Przyjęło się, że symbol chemiczny oznacza zarazem sam pierwiastek, jest jakby skrótem jego nazwy.

Cząsteczki substancji oznaczamy wzorami chemicznymi, zwanymi także wzorami cząsteczkowymi. Cząsteczkę wody oznaczamy wzorem H2O, wyrażając przez to, że w jej skład wchodzą dwa atomy

*) Czytaj: oksygenium. **) Czytaj: sulfur.

11