wodoru i jeden atom tlenu, a więc jednocześnie 2 jednostki wagowe wodoru i 16 jednostek wagowych tlenu.

Mała cyfra z prawej strony symbolu pierwiastka oznacza we wzorze cząsteczki liczbę atomów tego pierwiastka, zawartych w cząsteczce związku.

I tak wzór SO2 oznacza cząsteczkę dwutlenku siarki, w której skład wchodzi jeden atom siarki i dwa atomy tlenu, a więc 32 jednostki wagowe siarki i 2 • 16 = 32 jednostki wagowe tlenu.

Wzór Fe2O3 oznacza cząsteczkę tlenku żelazowego, w której skład wchodzą dwa atomy żelaza i trzy atomy tlenu, a więc 2-56 j.w. żelaza i 3 • 16 j.w. tlenu.

Wzór O2 oznacza cząsteczkę tlenu składającą się z 2 atomów i jednocześnie 2 • 16 = 32 j.w. tlenu.

Wzór cząsteczki substancji oznacza jednocześnie jej skład wagowy.

Chcąc wyrazić liczbę cząsteczek, piszemy przed wzorem cząsteczki odpowiedni współczynnik, np. 2H2O oznacza dwie cząsteczki wody, 5SO2 — pięć cząsteczek dwutlenku siarki.

Wzór chemiczny oznacza także daną substancję w ogóle, jest jakby skrótem jej nazwy.

Wprowadzenie symboli i wzorów chemicznych pozwoliło wyrażać przejrzyście przebieg reakcji chemicznych. Miało to wielkie znaczenie dla rozwoju chemii, gdyż ułatwiło porozumienie między uczonymi nawet różnej narodowości.

Podział pierwiastków

Wszystkie pierwiastki dzielimy na metale i niemetale. Do metali zaliczamy żelazo, magnez, nikiel, miedź, ołów, srebro itp.

Metal łatwo możemy odróżnić od innych substancji, gdyż posiada charakterystyczny połysk, zwany metalicznym, i barwę przeważnie szarą (oprócz miedzi i złota).

Metale są substancjami stałymi (wyjątek — rtęć), są kowalne i cią-gliwe, dobrze przewodzą ciepło i prąd elektryczny.

Wszystkie metale mają wiele cech wspólnych.

Niemetale — to substancje nie posiadające cech metalicznych i bardzo różniące się wyglądem zarówno od metali, jak i wzajemnie od siebie. Do niemetali należą: siarka, fosfor, azot, węgiel, tlen i inne.

Oprócz różnic zewnętrznych między metalami i niemetalami występują też różnice głębsze, ujawniające się w charakterze ich związków.

12

Rozpowszechnienie pierwiastków w przyrodzie

Rozpowszechnienie pierwiastków w przyrodzie jest nierównomierne. Jedne spotyka się na każdym kroku, inne należą do rzadkości.

Badania skorupy ziemskiej, tj. atmosfery, hydrosfery *) oraz litosfery **) do głębokości 16 km, pozwoliły ustalić procentową zawartość budujących ją pierwiastków.

Rozpowszechnienie pierwiastków w skorupie ziemskiej w procentach wagowych:

wapń — 3,51%

Wymienionych dziewięć pierwiastków stanowi 99,08% masy skorupy ziemskiej, pozostałe stanowią zaledwie 0,92%. Rysunek 45 przedstawia nam procentową zawartość pierwiastków w skorupie ziemskiej.

Najbardziej rozpowszechnionymi pierwiastkami są tlen i krzem.

Ciekawy jest fakt, że tak pospolite pierwiastki, jak węgiel i azot, stanowią bardzo znikomy procent masy wszystkich pierwiastków wchodzących w skład skorupy ziemskiej: węgiel — 0,19%, azot — 0,03%.

Badania chemików i fizyków pozwoliły też odtworzyć skład chemiczny ciał niebieskich. Słońce, gwiazdy i planety składają się z takich samych rodzajów materii, jakie znamy na ziemi.

Ustalono jedność składu chemicznego wszechświata. Ziemia, jako

maleńka jego cząstka, zbudowana jest z tych samych pierwiastków, co inne planety, słońce i gwiazdy.

Rys. 5. Diagram rozpowszechnienia pierwiastków w skorupie ziemskiej: a) tlen, b) krzem, c) glin, d) żelazo, e) wapń, f) sód, g) potas, h) magnez, i) wodór, j) pozostałe pierwiastki

*) Hydrosfera — wody na powierzchni ziemi. **) Litosfera — zewnętrzna stała część ziemi, powierzchnia lądów i dno morskie.

13