Szkło, żelazo, drewno czy złoto — to różne rodzaje materii, czyli substancje. Każda substancja ma swoje właściwości, którymi różni się od innych.
Żelazo na przykład posiada barwę szarą, połysk metaliczny, jest Iśowalne, pr/.rwod/.i pnjd elektryczny, jest metalem ciężkim.
Inne właściwości posiada szkło, jeszcze inne — drewno.
I'o".zt /
1'ndczas zjawisk zachodzą zmiany właściwości substancji.
Ćwiczenie 1. a) Zwiń kawałek wstążki magnezowej, a potem ją przetnij, b) Ujmij w szczypce odcięty kawałek magnezu i ogrzej w płomieniu palnika jego koniec (rys. 1). Gdy magnez się zapali, odsuń go od płomienia.
Jakim zmianom ulega magnez w pierwszej części ćwiczenia, a jakim w drugiej ?
Ćwiczenie 2. a) Utrzyj w moździerzu kroplę rtęci ze szczyptą siarki (rys. 2). Co obserwujesz ? b) Zanurz termometr laboratoryjny do zlewki z gorącą wodą. Porównaj zmiany, jakim uległa rtęć w pierwszym i drugim przypadku.
Rys. 1. Spalanie wstążki magnezowej
Rys. 2. Moździerz z tłuczkiem
Ćwiczenie 3. Ogrzej w probówkach: a) kawałek parafiny, b) trochę cukru. Porównaj zmiany, jakim ulegają te dwie substancje podczas ogrzewania.
W którym doświadczeniu zaszła całkowita zmiana właściwości substancji ?
Wśród wszystkich zjawisk zachodzących w przyrodzie możemy wyróżnić dwa ich rodzaje: zjawiska chemiczne i zjawiska fizyczne.
Gdy z danych substancji powstają inne, o innych właściwościach, mamy do czynienia ze zjawiskiem chemicznym, czyli reakcją (przemianą) chemiczną.
Z kawałka wstążki magnezowej po jej spaleniu otrzymaliśmy biały proszek, tlenek magnezu, całkowicie różny od magnezu, z którego powstał. Tlenek magnezu ma zupełnie inne właściwości niż magnez, jest więc inną substancją. Mówimy, że podczas reakcji chemicznej zmieniła się jakość substancji.
Spalanie węgla, rdzewienie żelaza, zwęglanie cukru przy ogrzaniu są przykładami zjawisk chemicznych. Zjawiskom chemicznym towarzyszy zawsze wydzielanie lub pochłanianie ciepła, choć nie zawsze jest to dostrzegalne na pierwszy rzut oka.
Jeśli substancje ulegają zmianom, lecz w czasie tych zmian nie powstają z nich inne, o nowych właściwościach, mamy do czynienia ze zjawiskami fizycznymi.
Magnez we wstążce zgiętej czy złamanej pozostaje tym samym metalem, zmienia się tylko jego kształt czy wymiary. Rtęć rozszerza się w rurce termometrycznej, lecz pozostaje rtęcią, szkło ogrzane mięknie i daje się zginać, lecz nie traci właściwości szkła.
Przedmiotem naszej nauki będą substancje i ich przemiany.
„Chemia jest nauką o jakościowych przemianach ciał" — tak ją określił F. Engels.
Pytania:
1. Podaj z życia codziennego przykłady: zjawisk chemicznych i oddzielnie zjawisk fizycznych.
2. Jakim zjawiskiem jest: a) kwaśnienie mleka, b) gotowanie wody, c) topnienie lodu, d) odlewanie metali w formy, e) świecenie włókna w żarówce elektrycznej, f) palenie świecy, g) powstawanie zielonego nalotu (patyny) na dachach krytych blachą miedzianą ?
3. Daj przykłady kilku przedmiotów, w których skład wchodzi ta sama substancja.
I,'1