powietrze

rtęć

Rys. 15. Doświadczenie Lavoisiera

dokładnie tyle gazu, ile go ubyło z powietrza podczas ogrzewania rtęci. Gazem tym byl tlen. Rtęć użyta do doświadczenia w retorcie ważyła tyle, co i przed doświadczeniem, choć początkowo powstawał z niej tlenek rtęciowy, a później znów z tlenku rtęciowego — rtęć. Słynne to doświadczenie miało wielkie znaczenie dla rozwoju

chemii: wykazało właściwą metodę badań chemicznych, wymagającą

użycia wagi i pomiarów objętości,

a jednocześnie obaliło błędne poglądy, którymi usiłowano objaśniać

podówczas zjawisko palenia.

Doświadczenie to posłużyło też

Lavoisierowi do stwierdzenia prawa

zachowania masy.

Lavoisier wydzielił tlen i nadal

mu nazwę oxygenium, to znaczy kwaso-

twórczy. Uważał go bowiem, niesłusznie zresztą, za niezbędny składnik

wszystkich kwasów.

W Polsce Jędrzej Śniadecki *)

(rys. 16) przetłumaczył nazwę oxy-

genium na kwasoród, a uczeń Śnia-

deckiego, Oczapowski, bardzo trafnie

„kwasoród" nazwał tlenem (od: tlić)

Rys. 16. Jędrzej Śniadecki

*) Jędrzej Śniadecki (1768—1838), profesor Akademii Wileńskiei, cztonek Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, propagował postępową wiedzę przyrodniczą. Teorie jego stanowiły rewolucyjny wprost przełom wobec zacofanych poglądów, panujących na ówczesnych uczelniach. Jako nowość wprowadza wykładowy język polski zamiast łacińskiego. Wydaje pierwszy podręcznik chemii w języku ojczystym, w którym stosuje polskie słownictwo chemiczne. W dziele pt. „Teoria jestestw organicznych", tłumaczonym na wiele obcych języków, wyraża Śniadecki pogląd: „Życie w przyrodzie polega na ciągłej przemianie formy, a w każdej pojedynczej istocie na nieustannej przemianie materii".

28

§ 11. Otrzymywanie i właściwości fizyczne tlenu

Trudno jest uzyskać większe ilości tlenu przez rozkład tlenku rtęciowego. W laboratorium najwygodniej jest otrzymać tlen z nadmanganianu potasu.

Ćwiczenie 13. Przygotuj zestaw według rysunku 17. Do probówki wsyp około 3 g nadmanganianu potasu i ogrzewaj ostrożnie, a potem coraz silniej. Wydzielający się tlen zbieraj do cylindra z wodą, ustawionego w wanience pneumatycznej. Zaobserwuj jego właściwości. Przykryj cylinder płytką pod wodą, wyjmij z wody i odstaw zakryty do następnych doświadczeń.

Rys. 17. Otrzymywanie tlenu z nadmanganianu potasu

Tlen jest gazem bezbarwnym, przezroczystym, bez woni i smaku.

Jest cokolwiek cięższy od powietrza. Jeden litr tlenu w temperaturze II ' i pod ciśnieniem 1 Atm, czyli w tzw. warunkach normalnych, waży 1,429 g, a jeden litr powietrza 1,293 g. Tlen jest słabo rozpuszczalny w wodzie. W temperaturze 0° i pod ciśnieniem 1 Atm rozpuszcza się w 10 litrach wody 0,49 litra tlenu. Obecność rozpuszczonego tlenu warunkuje życie organizmów w wodzie.

Przez oziębienie do —118,8° i wywarcie ciśnienia 49,7 atmosfer można skroplić tlen na niebieskawą ciecz, która wrze pod ciśnieniem jednej atmosfery w otwartym naczyniu w temperaturze —183 °, a krzepnie w temperaturze —219°.

W technice otrzymuje się tlen ze skroplonego powietrza, oddzielając go od azotu na podstawie różnicy temperatur wrzenia.

Azot jako lotniejszy (wrze w temperaturze —195,8°) pierwszy ulatnia się ze skroplonego powietrza, a tlen pozostaje.

Tlen przechowuje się sprężony i oddaje do sprzedaży w grubościen-nych butlach stalowych pod ciśnieniem 150 atmosfer. Cząsteczka tlenu składa się z dwóch atomów: O2.

29